Open die Overheid en begin bij het geld!

Een idee dat ik vaak hoor is dat een Open Overheid begint bij openheid over geld. Tijdens een gesprek daarover vroeg mijn gesprekspartner: Wat is er mogelijk voor gemeenten? Al snel legde ik een menukaart ‘financiële transparantie’ op tafel met onder meer bezuinigingsdialoog, budgetmonitoring, open spending, buurtbegroting en geldstromen door de gemeente. Daarover doorpratend kwamen we op de vraag: Wat zijn slimme menukeuzes voor als je jezelf niet wil overeten?

Acht gerechten

Jouw gemeente kan op vele manieren open zijn over geld. Aan welke vormen van financiële openheid doet jouw gemeente al? En welke vormen zou je willen (be)proeven? Hieronder een overzicht van acht populaire ‘gerechten’:

1. Klassieke begroting levert verantwoording over de door de gemeente gemaakte keuzes op
Minimale variant is het klassieke begrotingsboekje, maar dan online, in pdf of een ander gesloten format. Ik ken geen gemeente die dit niet doet. Maximale variant is er één met veel meer uitleg over welke uitgaven al vastliggen en welke nog te beïnvloeden zijn zoals www.watdoethengelo.nl. Dat gebeurt nog nauwelijks, maar leidt wel tot een veel beter geïnformeerde gemeenteraad en inwoners.

2. Open Spending levert mogelijkheden tot hergebruik op
Minimale variant is het versturen van de bestanden die toch al naar het CBS gaan (de zogeheten IV3-bestanden) via de Open State Foundation als open data online plaatsen op www.openspending.nl. Binnenkort zal CBS al deze begrotingsinformatie automatisch vrijgeven dus dan zijn de begrotingsgegevens van alle gemeenten als open data beschikbaar voor wat een betrokken inwoner er ook maar mee wilt doen. Maximale variant is het geven van veel meer detailgegevens per gemeentelijke begroting zoals kwartaalcijfers en gegevens per wijk of buurt. Hergebruik van de open data van openspending.nl kan op vele manieren, van een vergelijking tussen de gemeenten (“Hé, waarom is mijn gemeente zo duur of goedkoop bezig?”) tot het zoeken van mogelijke andere bestedingen (“Ik wil minder geld voor dit en meer geld voor dat!”) tot mogelijkheden die wij op dit moment misschien nog niet eens kunnen bedenken.

3. Bezuinigingsdialoog levert meedenkende inwoners op
Minimale variant is het voeren van enkele gesprekken met inwoners over mogelijke bezuinigingen. Een grote meerderheid van de gemeenten doet dit. Maximale variant is het voeren van een uitgebreide dialoog met inwoners, bijvoorbeeld aan de hand van de vaak gekozen begrotingswijzer van Prodemos. Inwoners kennen vaak minder taboes op bezuinigingen dan vanuit de politiek wordt verondersteld. En meedenkende inwoners voelen zich vaak meer betrokken.

4. Kasboek inclusief declaraties openbaar levert verantwoording over uitgaven op
Minimale variant is het online plaatsen van ‘de bonnetjes’ van declaraties of dienstreizen. Enkele gemeenten doen dit, bijvoorbeeld de gemeente Groningen. Maximale variant is het openbaar maken van het gehele kasboek. Ik ken geen Nederlands voorbeeld, wél New York (Verenigde Staten). Vaak gehoorde observatie: vroeger kregen we vele vragen en Wob-verzoeken over de bonnetjes en daarna volgde vaak een krantenbericht, maar nu ze online staan lijkt de spanning verdwenen en blijven de krantenberichten uit.

5. Buurtbegroting levert herbruikbare data over begroting en uitgaven op buurtniveau op
Minimale variant is het online plaatsen van de data van één buurt. Maximale variant is het zorgen voor vergelijkingsmogelijkheden tussen meerdere buurten binnen een gemeente. Als een gemeente de buurtbegroting combineert met samenwerking dan heet dit budgetmonitoring. De stichting voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie kent meer dan vijf pilotgemeenten. Amsterdam is het verst met meer dan 100 buurtbegrotingen; de eerste kwamen uit Amsterdam-Oost.

6. Samenwerking (budgetmonitoring) levert betrokken inwoners op
Minimale variant van budgetmonitoring is een dialoog met inwoners en een maximale variant is meebeslissende inwoners. Zoals gezegd: de stichting voor Budgetmonitoring en Burgerparticipatie kent meer dan vijf pilotgemeenten. In Amsterdam Oost leidde dit zelfs tot een door burgers opgestelde burgerbegroting.

7. Burgerbegroting levert meebeslissende inwoners op
Minimale variant van de burgerbegroting is dat een gemeente 10% van de begroting vrijmaakt, daar keuzemogelijkheden identificeert en inwoners daarover laat beslissen. Minder dan vijf gemeente doen dit in Nederland. Maximale variant is dat dit geldt voor de gehele begroting. Dat gebeurt nog nergens.

8. Geldstromen door de gemeente levert actieve inwoners op
Minimale variant is dat een inwoners onderzoek doen naar geldstromen door de wijk of gemeente, en dan niet alleen gemeentelijk geld, maar ook geld vanuit de provincie, de EU en geld van inwoners zelf. Dit bredere perspectief haalt de focus wat af van de gemeente en verlegt deze naar de doelen. Het stimuleren van lokale winkeliers kan bijvoorbeeld veel effectiever als inwoners meer lokaal boodschappen doen dan dat de gemeente investeert in een nieuw economisch beleid. Maximale variant is dat de geldstromen op wijkniveau bekend worden en actieve inwoners op wijkniveau opstaan die zorgen dat er minder vanuit de gemeente wordt gedacht maar meer vanuit een netwerk met bijbehorende begrotingskeuzes.

Drie menu’s

Acht gerechten is erg veel. Dus als je je niet wilt overeten dan zie ik drie menu’s voor me met ieder een krachtige combinaties van drie gerechten:

1. Het burgerparticipatiemenu bevat een combinatie van oud-Hollandse gerechten: klassieke begroting, kasboek (inclusief declaraties openbaar) en een bezuinigingsdialoog
Dit is een sterke combinatie voor als jouw gemeente zich wil verantwoorden en vooral heel gericht in gesprek wil gaan over bezuinigingsmogelijkheden. Burgers participeren in overheidsprocessen. Klassieke combinatie; bijzonder smaakvol!

2. Het overheidsparticipatiemenu is vaak verrassend en bestaat uit een door inwoners opgestelde burgerbegroting of budgetmonitoring (bestaande uit de deelgerechten buurtbegroting en vergaande samenwerking)
De overheid participeert steeds vaker in processen van inwoners. Een door inwoners opgestelde burgerbegroting of de maximale variant van budgetmonitoring (buurtbegroting en vergaande samenwerking) gaan uit van inwoners die naast controleren en vergelijken ook zélf de keuzes maken voor een deel van de begroting. Dit menu is leuk en lekker als je als inwoner en gemeente van gezamenlijk koken houdt. Verrassende smaken; van harte aanbevolen.

3. Het nieuwehorizonsmenu verlegt bestaande grenzen door een combinatie van Geldstromen door de gemeente, Samenwerking en Open Spending
De gemeente is niet langer het middelpunt van aandacht maar het gaat om doelen en samenwerkingsmogelijkheden vanuit de wijk of vanuit het netwerk van organisaties en inwoners. Het hebben van financiële gegevens in de vorm van Open Data is een randvoorwaarde voor daadwerkelijk gevoeld eigenaarschap en vergaande samenwerking. Het nieuwe horizons menu levert verrassingen op met exotisch klinkende namen zoals zoals maatschappelijk aanbesteden, netwerkbegrotingen, ‘right to challenge’ en buurtbesteden. Goed vergelijkbaar met nouvelle cuisine; erg de moeite waard.

Of je nu voor één van de drie menu’s kiest of voor á la carte: Eet smakelijk!

Vragen: Wat ontbreekt er volgens jou op de menukaart? Welk menu zou jij samenstellen? Laat het me weten via @mikisdewinter of Mikis de Winter.

Mikis de Winter

Ik werk voor het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Meer info op www.open-overheid.nl

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: