Hoe overtuig ik mijn collega’s van het belang van open overheid?

website

Zelf wil ik graag dat mijn organisatie opener wordt, maar hoe overtuig ik mijn collega’s om mee te doen? Ik krijg vanuit m’n werk bij het Leer- en Expertisepunt Open Overheid heel vaak variaties op deze vraag. Als ik dan doorvraag naar wat er nodig is dan blijkt dat heel verschillend te zijn: van een verwijzing naar open-overheid.nl (lekker makkelijk voor mij) tot een energiek gesprek over het waarom, de kansen en voordelen van Open Overheid. Vaak voer ik lange, soms lastige gesprekken over de vermeende psychologie van collega’s. En eerlijk gezegd vind ik die gesprekken het interessantst. Wil je eens met me meedenken en meevoelen bij deze drie vraagstukken?

Vraagstuk 1: Is mijn persoonlijke openheid iets anders dan openheid namens anderen?

Ja. Als persoon ben ik heel open, maar voor mijn organisatie moet ik af en toe mijn tong afbijten. Mijn minister kan ‘vallen’ als ambtenaren zoals ik te open zijn. Fouten worden vaak lang nagedragen. Ik doe het liever ‘niet fout’ dan dat ik snel inspeel op kansen zoals Open Overheid.’

Nee. Ikzelf ben steeds degene die de afweging maakt, of ik nu open ben namens anderen of alleen namens mezelf. Ik ben persoonlijk meer gesloten dan open, dus ook sneller geneigd om namens de organisatie niet te veel informatie vrij te geven. En het omgekeerde zie ik ook: openhartige collega’s zijn ook vaak voor de buitenwereld makkelijker tot openheid te bewegen.’

Ja of nee? Tot welk antwoord voel jij je het sterkst aangetrokken?

Vraagstuk 2: Hoe groot is de kans dat mijn professionele openheid straks met andere ogen bekeken wordt?

Groot. Dat kan zomaar gebeuren. Mijn naam stond per ongeluk open en bloot als opsteller van een brief van de IND over het uitzetten van een vluchteling. Dat was een gewone standaardbrief, niets spannends aan. Toen deze vluchteling kort na de uitzetting overleed werd ik daar vanuit de maatschappij hard en persoonlijk op aangesproken. Nu moet ik tot op de dag van vandaag nog steeds af en toe uitleggen dat ik ik juridisch correct handelde en dat ik natuurlijk ook geschokt was door zijn dood.’
Klein. Je kunt toch altijd uitleg geven over wat de context van jouw handelen was? En als ambtenaar dien je de politiek dus zij zijn altijd eindverantwoordelijk. Mijn collega’s en ik zien trouwens bijna nooit onoverbrugbare verschillen tussen het ene kabinetsbeleid en het andere. Het wordt vrijwel nooit extreem anders. Vaak zijn het toch variaties op de gekozen middenweg.’

Groot of klein? Op welk antwoord lijkt het jouwe?

Vraagstuk 3: Moeten ambtenaren of politici als eerste Open Overheid in de praktijk brengen?

Politici! Als politici de mond vol hebben over transparantie en openheid dan moeten zij het goede voorbeeld geven. Als het politieke proces niet open is dan is het gevaarlijk om wel open te zijn in over de ambtelijke processen. Wij als ambtenaren werken tenslotte niet voor onszelf, maar voor politici.’
Ambtenaren! Als ambtenaren moeten we ons aan de wet houden. Eén van die wetten is de Wob, de Wet openbaarheid van bestuur, vastgesteld door onze volksvertegenwoordigers. Daarin staat dat wij open zijn, tenzij er een uitzondering van toepassing is. Van de Wob moeten we zelfs actief openbaar zijn als overheid. Trouwens, ook politici hebben zich aan wetten zoals de Wob te houden. Maar principiëler: we werken voor de maatschappij, niet alleen voor wethouders, gedeputeerden en ministers.’

Politici of ambtenaren? Wat is je eerste impuls?

Intentie en gevoel
Deze blog begon met de vraag “Hoe overtuig ik mijn collega’s?” en daarin is de aanname meegebakken dat overtuigen de beste strategie is om de collega’s tot actie te bewegen. Mijn stelling is dat die aanname vaak niet klopt. Overtuigen werkt vaak niet. Want wat gebeurde er toen je bovenstaande drie vraagstukken las? Je kwam vast met vele vragen, gedachten en nuanceringen. Mijn observatie is dat de kansen en voordelen van Open Overheid meestal wel bekend zijn. Maar zelfs bij de grootste voorstanders komen vele vragen, gedachten en nuanceringen op. Soms is de rode draad in de antwoorden zelfs dat iemand anders eerst iets moet doen voordat wij aan de slag gaan. Als ik dan alleen argumenten blijf noemen, dan blijft het gesprek hangen in een web van vraagtekens.

Goed naar de eigen angst luisteren is een belangrijke ambtelijke vaardigheid met een donker randje

Ik merk steeds vaker dat een gesprek over intentie en gevoel beter werkt dan een gesprek over argumenten. Zo’n gesprek krijg ik door vragen te stellen als: Wat motiveert je? Wat voel je bij Open Overheid? Wat levert dat op? Wat zegt je intuïtie? Wat zou je willen als je als burger of ondernemer naar de overheid kijkt? Dan blijkt bij mij altijd dat ambtenaren vooral heel sterk gemotiveerd zijn om heel goed hun werk te doen. Angst is de vaakst genoemde emotie bij Open Overheid. Angst voor openheid blijkt vaak verbonden met angst voor kwetsbaarheid. Goed naar de eigen angst luisteren is een belangrijke ambtelijke vaardigheid met een donker randje. Angsten behoeden ambtenaren weliswaar voor misstappen, maar als we angst overdrijven dan missen we de kansen die Open Overheid biedt. Dat voelen mijn gesprekspartners intuïtief vaak wel aan.

En als ik vraag of m’n gesprekspartner vanuit het perspectief van burger of ondernemer naar Open Overheid kijkt, dan is de wens heel vaak dat de overheid veel opener kan of moet. Maar vaak moet ik dan eerst de grote berg aan argumenten terzijde schuiven en het gesprek op intentie en gevoel brengen. En vanuit daar de verbinding maken. Natuurlijk lukt dat niet altijd, maar vaak wel.

Overtuigen werkt vaak niet. Je kunt beter een gesprek over intentie en gevoel voeren.

Dan komt het daarna eenvoudigweg aan op doen. Het zetten van een eerste stap. Vanuit je eigen wens en ambtelijk vakmanschap. Dus zet je praktische wijsheid in voor Open Overheid. Leef en leer. En beleef de verandering die je wilt zien in de wereld.

Oproep: Wat is jouw antwoord op de vraag: Hoe overtuig ik mijn collega’s? Jij hebt vast een heel ander antwoord. Laat het me weten, bijvoorbeeld via @mikisdewinter of mikis@open-overheid.nl

Meer weten over Open Overheid? Kijk dan op open-overheid.nl

Mikis de Winter

Ik werk voor het Leer- en Expertisepunt Open Overheid. Meer info op www.open-overheid.nl

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: